Gönderen: meram | Haziran 2, 2017

Konya Oturak âlemi üzerine..

Konya’da oturak âlemi denen (belki 40 yıldır da yok) eğlenceler yapılırdı.

Sabahattin Ali’nin aynı isimli hikâyesinden esinlenilerek senaryolaştırılan, Yönetmenliğini Yusuf Kurşenli’nin yaptığı ve Türkân Şoray’ın başrolünü oynadığı 1987 model bir film olan Gramofon Avrat filmi bu temayı işler. Senaryosunu Ayşe Şasa yazmış.

Olaylar meram bağlarında geçer. Konuya ilham veren kişinin (türkan şoray’ın canlandırdığı) de gerçek olduğu iddia edilir..  Sabriye abla ya da yaşamış sabriye lakaplarıyla bilinen babacan, bilge bir teyze olduğu gibi mesela.

gramofon avrat 3

1930’ lu yılların Konya’sında oturak alemlerinin ünlü göbek dansçısı Cemile büyük kente gitme düşleri kurmaktadır. Arabasına bindiği faytoncu Murat ona aşık olur ve bir gün onun yüzünden cinayet işler.

Fakat rahmetli Safa Odabaşı Konya imjına kasten zarar veren bu uygulama hakkında bir gazeteye şunları söylemiş:

“Oturak Alemi’nin kulaktan dolma bilgilerle abartılarak anlatıldığını, Konya’nın da böylece yanlış tanındığını söyleyen Odabaşı, ‘‘Oysa, her şeyin olduğu gibi oturak aleminin de kuralları vardı. Alemde yanlış yapanın kulağını keserlerdi. Bu nedenle yörede ‘Eski kulağı kesik’ deyimi bu alemlerde yaşanan olaylardan gelmekte’’ dedi. Konya’da 50-60 yıl öncesine kadar sürdürülen oturak alemlerinin artık eski özelliğinin kalmadığına dikkati çeken Odabaşı, günümüzde nadir de olsa yapılanları ise ‘dejenere olmuş eğlence’ olarak nitelendirdi.”

Kaynak.http://www.hurriyet.com.tr/oturak-alemi-nin-kitabini-yazdi-177165

***

Gönül Dönmez de Turkish Cinema adlı kitabına bu filmle ilgili bir made koymuş.

gramofon avrat1gramofon avrat2

***

OTURAK ÂLEMİ ŞİKAYET KONUSU DA OLMUŞ

oturak alemi 1

oturak alemi 2

Oturak (buradan sonrası ekşi’den alıntı); bir dönemlerde Konya başta olmak üzere bir çok anadolu şehrinde görülse de, aslen ta selçuklu zamanına dek uzanan bir eğlence kültürü oluştuğu için Konya kültürü içerisinde ismi daha çok zikredilen eğlenme biçimidir. konya’ya özgü pek çok eğlenme adeti söz konusudur (çetnevir, barana vb.) ancak oturak alemleri kadar bilineni ve üzerine hikayeler yazılan başka bir eğlenme biçimi de yoktur. çengi kadınlarıyla, efeleriyle, hovardalarıyla, kanlı hadiseleriyle başlı başına bir roman konusudur. osmanlı döneminde de görebilirsiniz izlerini, selçuklu döneminde de ki mevlana döneminde yaşamış “çengi tavus”un da oturak alemlerindeki bir kadın dansöz olup sonradan tövbe ettiği anlatılır.

Tarım ve ticaretin başlıca meşgale olup işlerin azaldığı uzun kış gecelerinde, gözden ırak mekanlarda genç ve yetişkin erkeklerin (ki hatırı sayılı bir kısmı hovarda ve efelerdir) düzenlediği yemekli, içkili, müzikli ve “kadın oynatmanın” esas olduğu bir eğlence biçimi olarak tanımlanabilir. anadolu’nun bir çok yerinde “yaren geceleri, sıra geceleri” gibi isimlerle benzerleri görülür ama biçim olarak bunlardan daha farklı olduğundan bu yönüyle daha ziyade bilinmektedir. belli bir gizlilik içinde yürütülüp oturağın düzenleneceği yer ve zaman önceden kararlaştırılabileceği gibi son anda değişiklikler de yapılabilir ve yer buna uygun olarak hazırlanırdı.

oturak alemlerinin belli başlı unsurları şunlardır:
1) hovardalar: oturak alemlerinin tüm masraflarını karşılayan, alemi düzenleyen kişiler. yurdun değişik yörelerinde kabadayı, efe ve külhani gibi adlarla da adlandırılırlar ancak bu yönleriyle önplana çıkmayanları da vardır.
2) oyuncu kadınlar: oturak alemlerinde erkekleri eğlendirmekle görevli, dans eden ve içki servisi yapan kadınlar.
3) saz ekibi: cura, tef, ut, kanun, keman, cümbüş çalan ve alemde canlı müzik icra eden ekip.
4) türküler: yöreye ait, aşıklar ve saz ustaları tarafından yakılmış, alemle örtüşen türküler.
5) efeler: oturak âlemlerinde yer alan kadınları koruyan, taşıyan erkeklere de “efe” denirdi.

Oturak aleminin düzenlemesi birkaç gün önceden planlanacağı gibi hemen o gün de “tahta siniye böğrümüzü verelim” denilerek düzenlenebilirdi. yere sofra bezi serilir. üstüne tahta sini konulur. kadeh yerine çay bardakları, içki şişeleri dizilir. gerekli malzemeler, meyveler, turşu konur. konuklar günün şartlarına göre yatsı namazından sonra alem düzenlen eve gelmeye başlarlar… saz ekibi tamamlanınca sazların düzeni yapılır ve alem başlardı. saz ustaları diledikleri türküyü çalarlar bu arada konuklara tek tek oyuncu kadın tarafından sigara sarılarak ikram edilirdi. yine oyuncu kadın tarafından içki ve meze ikram edilir. bu arada genel adaba aykırı hiçbir hareket kesinlikle söz konusu olmayıp, oyuncu kadın coşkun konya türkülerinin kendine has figürleriyle oynarken, alemdekiler değil sarkıntılık kaşını kaldırıp bakamazdı. öz olarak yenilir içilir müzik dinlenir oyun seyredilir ve hoşça vakit geçirilirdi. gecenin sonunda şafak havalarıyla alem sona ererdi.

Ancak oturak alemi geleneği sonradan değişmeye başlamıştır. artık eski sıklığıyla düzenlenmediği gibi, bir yozlaşma sirayet ederek arabesk tınıların hakim olduğu, oyuncu kadınlara saygı gösterilmediği, daha yılışık muhabbetlerin yapıldığı, para karşılığı fuhuş yapan kadınların getirilmesi söz konusu olmuştur. (konuyla ilgili ekteki makalelerde daha detaylı bilgiler var bununla ilgili) bunun nedeni ise eğlence kültürünün gelişmesi, gazino-bar tarzı yerlerinin sayısının açılması ve pavyon kültürünün daha çok yaygınlık göstermesi olarak nitelendirilebilir.

o günlerden geriye, “develi daylar”, “konyalı”, “hocamın evleri”, “sille” gibi türküler kalmıştır…

YASAKLAMA KONUSUNDA BİR TAKRİR TEKLİFİ

1920’de mecliste konya milletvekilleri abdülhalim çelebi efendi ile refik koraltan bey ceza kanunu’nun 202. maddesinde kadın oynatmanın yasaklanmasına dair cezanın arttırılması için bir takrir verirler. Bu takrir üzerine mecliste sert bir tartışma yaşanır. sonuçta teklif 43′ e karşı 63 oy ile reddedilir.

ek okumalar için:

http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/mustafa_diktas_konya_oturak_alemleri_donusum.pdf

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

Kategoriler

%d blogcu bunu beğendi: